Rộn ràng mùa lá mùng 5

Trong những ngày cận kề mùng 5 – Tết Đoàn Ngọ, người dân khu vực Trung Trung Bộ nói chung, Phú Ninh quê tôi nói riêng, mọi người khi đi chợ đều mua một ít lá mùng 5 về nhà sử dụng như một phương thuốc và cũng là theo một thói quen đã ăn sâu thành nét văn hóa.

Lá mùng 5 là tập hợp của nhiều loại cây mang vị thuốc nam. Đó là những loại cây gần gũi và thân thuộc với đời sống của người dân, như: dủ dẻ, tía tô, đinh lăng, cây dung, vối, xác ngò, chổi, hà thủ ô, khóm, cây sim, vòi voi,… Được sơ chế bằng cách băm nhỏ sau đó phơi khô ngoài sân dưới cái nắng của ngày mùng 5 tháng 5 (âm lịch). Sự kết hợp giữa đất và trời, giữa âm và dương trong ngày Đoan Ngọ được dân gian quan niệm các bài thuốc sẽ được phát huy các dược tính vốn có trong cỏ cây hoa lá.

Phương thuốc dân gian từ các loại thảo mộc

Khi mùa xuân khép lại thì cũng là lúc những chồi non vui vẻ nhường chỗ lại cho những chiếc “dù xanh” trên ngọn để lấp đầy vạt nắng oi oải của mùa hạ. Khi đài khí tượng dự báo trong các tháng 6,7 năm 2024 sẽ xuất hiện những đợt nắng nóng kéo dài thì người dân lại “sực nhớ” trà lá mùng 5 như phương thuốc giải nhiệt trong mùa hè. Họ truyền tai nhau các bài thuốc từ cây cỏ hoa lá quanh các nổng, bìa rừng, các ngọn đồi, họ bao gói lên rừng hái lá về phơi khô nấu nước uống hằng ngày. Có người hái lá về dùng, cũng có người hái lá về để bán lại cho các tiểu thương. Nếu hái bán thì phải khởi hành từ giữa cuối tháng 4 âm lịch. 

Thật ra, từ lâu các lương y gia truyền, bà con nông dân trên mọi miền Tổ quốc đã dùng cây cỏ quanh ta như một vị thuốc Nam để chữa bệnh. Đặc biệt đối với những vùng miền núi, hải đảo, vùng nông thôn thì các phương thuốc Nam quanh nhà luôn được ưu tiên sử dụng khi chưa tiếp cận kịp thời với thuốc tây và nền y học hiện đại. Hiện nay, trên các phương tiện nghe nhìn, trên các trang mạng xã hội rất dễ dàng bắt gặp các trang báo, các bảng tin, video ngắn (short video) giới thiệu về công dụng của những cây cỏ quen thuộc đặc trị những bệnh “láng giềng” thường hay ghé thăm như lá lốt trị bệnh xương khớp, mồ hôi chân tay; sống đời (thuốc bỏng) trị bỏng; cây chó đẻ trị bệnh về gan… Bên cạnh đó, những phương pháp trị bệnh kết hợp đông tây y cũng đang được lựa chọn. Trong những cây thuốc đó đa phần là cây rau ăn thân, ăn lá dùng trong các bữa cơm thường ngày, những loài được dùng trong pha trà, chế nước.

Quang cảnh chợ mùng năm tại chợ huyện Phú Ninh

Trong cuộc sống hiện đại, khi mà thuốc Tây chiếm ưu thế nhưng không trị dứt điểm các bệnh thường gặp hay những bệnh nan y thì thuốc Nam lại là thế mạnh khi vừa rẻ tiền, dễ kiếm và lại có dược liệu ổn định. Hiểu rõ đặc tính công dụng mỗi một loại cây cỏ, người dân quê tôi đã tìm kiếm, sưu tầm chăm bón ngay tại vườn nhà (vườn thuốc Nam) và dùng khi cần. Theo quan niệm dân gian, dược lực của thuốc Nam kết tinh trong những ngày đầu tháng năm âm lịch và cao hơn nếu được đem phơi khô dưới cái nắng chính ngọ của ngày Tết Đoan Ngọ. Các loại cây được pha trộn với nhau đúng liều lượng sẽ có một công dụng nhất định trong ngăn ngừa, bảo vệ và chữa bệnh cho người dân. Điển hình như trẻ con nổi rôm sảy thì dùng 1 nắm lá khổ qua rừng hay lá khế là đỡ ngay; đàn ông bụng bia, mỡ máu, gout thì dùng lá vối sắc nước uống thay trà hằng ngày; một bài thuốc mà các mẹ bỉm sữa truyền tai nhau trước ngày tiêm chủng cho trẻ con, dùng một nắm lá tía tô đun nước uống thì trẻ con có sốt cũng đỡ hơn… 

Nét đẹp văn hóa lâu đời

Những ngày này, ai có dịp ghé các chợ Cẩm Khê xã Tam Phước, chợ huyện Phú Ninh, chợ Tam Dân, chợ Chiên Đàn Kỳ Lý… huyện Phú Ninh đều ngỡ ngàng bởi hương thơm đặc trưng của những bó lá mùng năm được rao bán. Những bà, những mẹ, những chị quây hàng bên các vệ đường ven chợ nào đủ các loại lá. Có lá quen thuộc gần gũi mà cũng có lá phải ngược tận các vùng đồi núi hay xuôi về vùng biển mới có.

Chợ lá mùng năm tại chợ huyện Phú Ninh

Tết Đoan Ngọ hay còn gọi Đoan Dương tại một số nước Đông Nam Á như Việt Nam, Đài Loan, Trung Quốc. Ở nước ta còn gọi ngày này là ngày Tết diệt sâu bọ. Trong văn hóa người Việt thì ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch lại là ngày giỗ Quốc mẫu Âu Cơ. Trong dân gian lưu truyền câu ca dao:

Tháng Năm ngày tết Đoan Dương

Là ngày giỗ Mẹ Việt Thường Văn Lang.

Ngày Tết Đoan Ngọ tuy không thuộc ngày nghỉ lễ hằng năm nhưng ghé nhà nào, uống miếng nước, xơi chén trà nghe mà không nghe hương thơm của chè cát, cái đăng đắng của khổ qua rừng, sự hăng nồng của tinh dầu lá vối là gia đình đó chưa ăn mùng năm một cách đúng nghĩa. Nếu ai chưa từng thử các hương vị quê hương đó, hãy một lần ghé các chợ tại các xã trên địa bàn huyện Phú Ninh và mua một bó lá mùng 5 các loại tầm 100.000 đồng về sử dụng để cảm nhận hết cái tinh hoa đất trời được kết tụ trong cây cỏ của ngày Tết mùng 5 tháng 5.

Cây cỏ quanh ta mỗi một loại đều có một công dụng nhất định. Để sử dụng một cách hiệu quả, người dân chúng ta cần tìm hiểu kỹ và tham khảo ý kiến của các lương y, các vị cao niên cho hương vị Tết nồng nàn và trọn vẹn./.

 

Tin liên quan